भारतीयांची शुभकार्ये मंगलमय करणाऱ्या “उस्ताद बिस्मिल्ला खान” ह्यांच्याबद्दल दहा गोष्टी

आमचे सर्व लेख मिळवण्यासाठी फॉलो करा : फेसबुक | ट्विटर

===

आपल्या विविधरंगी भारतीय संस्कृतीत जशी सगळ्याच गोष्टींत विविधता आहे तीच विविधता वाद्यांमध्येही बघायला मिळते. युद्ध म्हटले की शंखनाद , तुतारी, श्रीकृष्णाची आठवण आली की त्याची प्राणप्रिय बासरी, अवघे नादब्रह्म उत्पन्न करणारा महादेवाचा डमरू, लग्नकार्यात वरातीत ढोलक, ढोल ह्यांच्या तालावर आनंद साजरा करणे, मैफिलीत गायकाच्या साथीला असणारा तानपुरा आणि शुभकार्यात आवर्जून ऐकायला येणारे सनईचे सूर!

आपल्याकडे लग्न ,मुंज,पूजा असलं कुठलंही शुभकार्य असेल तर ते सनईशिवाय अपूर्ण असते. दिवाळीच्या मंगल पहाटे सुद्धा अभ्यंगस्नानाच्या जोडीला सनईचे स्वर असतातच.

सनईचे मंजुळ सूर वातावरण मंगल करतात. वातावरणात पवित्र आणि आनंदाच्या लहरी तयार करतात. आणि सनई म्हटले की आपल्याला आठवण होते फक्त आणि फक्त उस्ताद बिस्मिला खान ह्यांचीच!

सनई आणि उस्ताद बिस्मिल्ला खान हे समीकरण आपल्या मनात इतके पक्के बसले आहे की इतर कुठले सनईवादक सामान्य माणसाला आठवतच नाहीत.

 

bismillah khan inmarathi
thasianage.com


आज आपण शहनाई सम्राट उस्ताद बिस्मिल्ला खान ह्यांच्याबद्दल जाणून घेणार आहोत. तब्बल आठ दशके त्यांनी सनईचे मंगल सूर आळवून प्रत्येक भारतीयाच्या मंगल कार्यात भाग घेतला आहे. त्यांच्या ह्या संगीतसेवेसाठी त्यांचा राष्ट्रीय तसेच आंतरराष्ट्रीय मंचावर सन्मान करण्यात आला आहे.

२००१ साली त्यांचा भारतरत्न देऊन गौरव करण्यात आला. त्यांच्या १०२व्या वाढदिवसाला गुगलने त्यांचे डुडल करून त्यांचा सन्मान केला.

१) २१ मार्च १९१६ रोजी उस्ताद बिस्मिल्ला खान ह्यांचा बिहार राज्यातील बक्सर जिल्ह्यातील डुमराव येथे जन्म झाला. त्यांचे नाव कमरुद्दीन असे नामकरण करण्यात आले.

त्यांच्या कुटुंबातच संगीताचे वातावरण होते त्यामुळे त्यांच्या रक्तातच संगीत होते असे म्हणायला हरकत नाही. त्यांच्या वडिलांचे नाव पैगंबर बक्श खान होते तर त्यांच्या आईचे नाव मीठ्ठन होते.

त्यांचे वडील हे बिहारच्या डुमराव संस्थानाच्या महाराजा केशव प्रसाद सिंग ह्यांच्या दरबारात शाही संगीतकार म्हणून सेवा करीत होते. त्यांचे आजोबा उस्ताद सालार हुसैन खान व रसूल बक्श खान हे सुद्धा डुमराव महालात संगीतकार होते.

 

ustad inmarathi
india.com

त्यांच्या मोठ्या भावाच्या शमसुद्दीन ह्यांच्या नावावरून त्यांचे नाव कमरुद्दीन असे ठेवण्यात आले. त्यांचा जन्म झाल्यानंतर त्यांच्या सनईवादक असलेल्या रसूल बक्श खान ह्या आजोबांनी बिस्मिल्लाह हा शब्द उच्चारला होता म्हणून त्यांचे नाव बिस्मिल्ला असे पडले असे म्हणतात.

सहा वर्षांचे असताना ते वाराणसी येथे त्यांच्या मामांकडे शिक्षणासाठी गेले. त्यांचे मामा अली बक्श विलायतु खान हे सुद्धा शहनाईवादक होते.

ते कशी विश्वनाथ देवळात शहनाईवादक होते. १९३२ साली त्यांच्या लांबच्या नात्यातील मुलीशीच सोळाव्या वर्षी उस्ताद बिस्मिल्ला खान ह्यांचा विवाह झाला.

भारतीय शास्त्रीय संगीतात आणि विश्वात सनई ह्या वाद्याला प्रसिद्धी व प्रतिष्ठा मिळवून देण्याचे महान कार्य उस्ताद बिस्मिल्ला खान ह्यांनी केले. त्यांनी कलकत्ता येथे १९३७ साली झालेल्या इंडियन म्युझिक कॉन्सर्टमध्ये अप्रतिम सनई सादर करून सनई ह्या वाद्याला भारतीय संगीतात महत्वाचे स्थान मिळवून दिले.

सनईवर तर त्यांचाच एकाधिकार असल्याचे कुणीही अमान्य करणार नाही उस्ताद बिस्मिल्ला खान आणि शहनाई हे जणू समानार्थी शब्दच असल्यासारखे त्यांचे सनईशी नाते होते.

पूर्वी फक्त लग्नकार्यात वाजवले जाणारे हे वाद्य उस्ताद बिस्मिल्ला खान ह्यांनी आंतरराष्ट्रीय मंचापर्यंत नेले.

२) उस्ताद बिस्मिल्ला खान लहानपणापासूनच सनईच्या कार्यक्रमांना जात असत पण त्यांच्या धार्मिक श्रद्धा त्यांच्या मार्गात अडथळा आणत होत्या. ते जन्माने शिया मुस्लिम होते. त्यांच्या धर्मात संगीत हे वर्ज्य आहे.

 

islam-marathipizza00

ते लोक संगीताला हराम मानतात. पण उस्ताद बिस्मिल्ला खान ह्यांनी काहीच काळात सरस्वतीदेवीची उपासना सुरु केली.

त्यांना त्यांच्या नमाझात सात स्वर प्राप्त करायचे होते, म्हणून त्यांनी हा निर्णय घेतला. ते म्हणत असत की जगाचा अंत झाला तरी संगीत कधीच नष्ट होणार नाही. संगीताला कुठलाही धर्म, जात नसते.

३) १९४७ साली त्यांना भारताच्या पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू ह्यांनी लाल किल्ल्यात सनईवादन करण्यासाठी आमंत्रण दिले होते. ही दुर्मिळ संधी फार थोड्या लोकांना मिळाली आहे.

 

bismillah inmarathi
dentalindia.com

४) उस्ताद बिस्मिल्ला खान ह्यांनी फक्त भारतीय रसिकांनाच नव्हे तर आंतरराष्ट्रीय मंचावर सनईवादन करून देशविदेशातील रसिकांचे कान तृप्त केले आहे.

त्यांनी कान्स आर्ट फेस्टिव्हल, ओसाका ट्रेंड फेअर आणि मॉन्ट्रिअल येथील वर्ल्ड एक्सपोझीशन मध्ये सनईवादन केले आहे.

५)त्यांनी अनेक चित्रपटांसाठी सनईवादन केले आहे. त्यांचा पहिला चित्रपट हा १९५९ सालचा “गूंज उठी शहनाई” हा होता. जी स्वदेसमधील सनईची प्रसिद्ध धून आपल्याला सर्वांनाच आठवते, ती उस्ताद बिस्मिल्ला खान ह्यांचीच होती.

 

 

६) उस्ताद बिस्मिल्ला खान ह्यांना २००१ साली भारतरत्न, १९८० साली पद्मविभूषण , १९६८ साली पद्मभूषण व १९६१ साली पद्मश्री पुरस्काराने गौरविण्यात आले होते.

७) उस्ताद बिस्मिल्ला खान ह्यांचे कुटुंब मोठे आहे. त्यांना पाच मुली, तीन मुले आणि अनेक नातवंडे आहेत. हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीताच्या प्रसिद्ध गायिका डॉक्टर सोमा घोष ह्या उस्तादजींच्या मानसकन्या आहेत.

८) त्यांनी कधीही कुणाचे शिष्यत्व स्वीकारले नाही. त्यांच्या मते त्यांच्याकडे शिष्यांना देण्याइतके संगीताचे ज्ञान नव्हते. आणि जे ते संगीताचे ज्ञान ते देऊ शकतील ते शिष्यांसाठी पुरेसे नाही असे ते म्हणत असत.

म्हणून त्यांनी त्यांच्या पुत्रांना म्हणजेच नाझीम हुसैन आणि नय्यर हुसैन ह्यांना सोडल्यास इतर कुणालाही शिकवले नाही.

९) इतकी प्रसिद्धी आणि कीर्ती मिळवून देखील आणि इतके महान कार्य करून देखील त्यांना कसलाही गर्व नव्हता. इतके पुरस्कार मिळवलेला हा महान माणूस अगदी साधे आयुष्य जगत असे.

त्यांचे जेवण सुद्धा फक्त वरण भात इतके साधे होते आणि इतके प्रतिभावंत असूनदेखील ते कायम सायकलरिक्षाने प्रवास करीत असत. त्यांना कधीही महागड्या गाड्यांचे आणि इतर उंची शौक नव्हते.

 

bismillah-khan-inmarathi
india.com

१०) त्यांची शहनाई ही त्यांची जीवनसंगिनीच होती. ते मजेत आणि प्रेमाने त्यांच्या शहनाईला बेगम म्हणत असत. २१ ऑगस्ट २००६ रोजी हृदय बंद पडून त्यांचे वाराणसी येथे निधन झाले.

त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्याबरोबर त्यांची आवडती शहनाई सुद्धा त्यांच्याच जवळ ठेवण्यात आलेली आहे. त्यांच्याबरोबरच त्यांच्या शहनाईचे सुद्धा वाराणसीत दफन करण्यात आले आहे. त्यांच्या अंत्यसंस्काराच्या वेळी त्यांना भारतीय सेनेकडून २१ फैरींची सलामी देण्यात आली होती.

भारतीयांचे शुभकार्य मंगलमय करणाऱ्या ह्या शहनाईसम्राटाला विनम्र अभिवादन!

===

आमचे इतर लेख वाचण्यासाठी क्लिक करा: InMarathi.com | आमचे सर्व लेख मिळवण्यासाठी फॉलो करा : फेसबुक | ट्विटर | Copyright © InMarathi.com | All rights reserved.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *